MIRDITA-Përshtypje 2008. Dita e kulturës gjermane në Rrëshen.

 Andreas Hemming nga Gjermania u shfaq disa muaj më parë në qytetin e Rrëshenit me një aparat fotografik pothuajse gjithnjë në dorë, dhe me dëshirën për të mësuar sa më shumë në gjuhën shqipe. Kjo do ti shërbente atij për të vëzhguar çdo gjë, sidomos përsa i përket fushës së etnografisë. Sipas përshkrimeve të tij, ai kishte arritur të mësojë shumë prej eksploratorëve të hershëm, për tiparin e mirditasve. Vetë Andreas kishte arritur të gjente dorëshkrime të frikshme për zonën e Mirditës, si atë të Stavri Frashërit në vitin 1930, i cili shkruante atë që të tjerët i thonin kur ai vendosi të shoqëronte disa të huaj për në Mirditë: “Ku po shkoni? Do vdisni nga të ftohtët, do t‘u hanë ujqtë dhe egërsirat nëpër ato male të nalta, dëbora ka vajtur një bojë njeriu dhe do mbeteni udhës, ushqimet mungojnë, ethe ka plot! më thoshin shokët dhe miqtë e mi kur u zija në gojë se do veja në Malësi së bashku me një zonjë dhe një zotni Amerikan, të cilët shkonin atje për studime antropologjike”. Madje siç thotë edhe vetë Andreas Hemming, edhe sot dëgjon komente të tilla të ngjajshme tek njerëzit nga Tirana, kur u thua se punon në Mirditë!!!!!!!!.

Por vetë Andreas thotë se realiteti është krej i ndryshëm. Këtu ka bërë mjaft miq dhe shokë që fillojnë tek njerzit më të thjeshte e deri tek autoritetet më të larta të zonës. Ka bërë miq gazetarët, piktorët, mësuesit, banorët e pallatit ku jeton prej shumë muajsh, njerëz të artit dhe të kulturës. Një ndër përshtypjet e para për të cilat ai ka bërë një kumtesw, kanë qënë xhirot tradicionale të mbrëmjeve verore në Rrëshen. Andreas Hemming nuk ka lënë pëllëmbë të Mirditës pa shëtitur, që nga Selita, Fani, Oroshi, Rubiku, Kacinari etj. Ka mundur që me aparatin e tij të fiksojë në celuloid, atë që ne të gjithë e prekim çdo ditë por që e lejmë pas pa e fiksuar askund. Edhe pse të gjithë jemi këtu, dhe skenat e përcjella nga aparati i Andreas janë pjesë e jetës tonë të përditshme, kur ato i shikojmë të realizuara mjeshtërisht, dhe të serviruara në një ekspozitë në ambientet e Qëndrës Kulturore “Mirdita”.

Ekspozita në kuadër të “Ditës gjermane në Mirditë”

 Dhjetra qytetarë të Rrëshenit janë mbledhur ditën e shtunë në sallën qëndrore të Qëndrës Kulturore të Rrëshenit, për të ndjekur aktivitetin me këtë rast. Andreas Hemming ka qënë i shoqëruar nga bashkëshortja dhe bashkëpuntorja e tij Katharina Hemming. Në prezantimin e rastit drejtori i Qëndrës Kulturore z. Gjergj Marku tha se qytetarët janë mbledhur sot për të përcjellë një punë të vyer të Andreas i cili për shumë muaj ka punuar në zonën e Mirditës.

Ndërsa vetë Andreas Hemming pasi ka falenderuar për mbështetjen dhe pjesmarrjen e qytetarëve të Rrëshnit, tha se është kumtesa e parë që po mbaj në gjuhën shqipe. Në kumtesën e tij me këtë rast ai tha:

Të dashur të ftuar!

 I dashur zoti Kryetar i Bashkisë!

Të dashur miq!

 Ju uroj të gjithëve mirëseardhjen dhe ju falenderoj që keni ardhur kaq shumë. Do të doja të shfrytëzoja rastin që t’ju thosha dy fjalë në fillim. Këtu do të flitet pak mbi atë ç’ka do të kqyret në ekspozitë, apo në katalog. Do të dëshiroja më tepër të thosha se si lindi kjo ekspozitë, dhe t’ju tregoja se çfarë nuk është botuar në katalog. Nga njëra anë këtu janë afro 2500 fotografi që janë bërë nga gruaja ime Katerina gjatë  pushimit të saj 5javor, dhe nga unë gjatë 8 muajve të shkuar në Shqipëri. Dhe ashtu si në çdo ekspozitë, ne kemi mundur të paraqesim vetëm një copëz nga i tërë koleksioni. Me thënë të drejtën vetëm një copëz ia vlente të ekspozohej: unë s’jam kurrfarë fotografi apo artisti fotograf, por veçse një studiues, që e kupton fotografimin si mjet kërkimi dhe foton si objekt kërkimi. Për ngritjen e kësaj ekspozite më duhet të falenderoj edhe bashkshorten time. Idenë time të vagullt ajo e trajtoi, e zhvilloi dhe e realizoi, përzgjodhi fotot dhe i përpunoi. Ajo është edhe autorja ideuese për katalogun e ekspozitës, dhe e ka modeluar katalogun me një shoqe e saj të ngushtë, grafisten Anika Fridman. Më duhet t’i shpreh sërish mirënjohjen duke shpresuar që gjithshka do të shkojë më së miri.

 Studiuesi është disi më i përqëndruar tek e shkruara. Kështu që tek katalogu erdha më shpejt sesa tek profesioni im. Në mendimet e mia të para mbi këtë katalog gati tre muaj më parë përfytyrova një përmbledhje me citate historike të cilat do të përshkruanin Mirditën ose jetën në Mirditë dhe që do të qëndronin në lidhje me fotografitë e botuara në katalog. Për këtë kisha parasysh përshkrime të përgjithshme të tilla si ky pasazh nga një udhërrëfyesi albturistësh në vitin 1967:

“Mirdita është një zonë malore, popullsia e së cilës merret me bujqësi e blegtori. Kjo zonë, banorët e së cilës kurrë nuk janë nënshtruar, por përkundrazi kanë luftuar me zotësi pushtuesit e huaj, në të shkuarën u shfrytëzua nga feudalët, sidomos nga Familja e Kapedanëve të Mirditës, të cilët gjatë gjithë kohës kanë luajtur një rol të fortë reaksionar dhe jopatriotik. Në vitet e fundit në Mirditë ndodhën shumë ndryshime. Në këtë zonë të pasur minerare u ngritën dhe po ngrihen shumë qendra industriale, ndër të cilat më e rëndësishmja është Rubiku me uzinën e tij të përpunimit të bakrit”.

Gjithashtu qenë përfshirë të tjerë udhërrëfyes në gjermanisht nga fundi i viteve ’80. Megjithëse autobuzat e albturistëve nuk përfshinin në programin e tyre 10 ditor të udhëtimit rreth e përqark, ndonjë ndalesë në Mirditë, gjithmonë do të rezervoheshin ca fjalë për krahinën. Këtu do të orvateshin temat klasike socialiste të zhvillimit ekonomik në një qytezë dikur feudale.

Këtu sjell ndër mend edhe Edit Durhamin, të cilën murgjërit e refuzuan për të bujtur në manastirin e Rubikut si dhe indinjatën e shoqëruesit të saj që pasoi prej kësaj. Ose Fridrih Vallish, i cili shkruan më 1931:

“Udhëtimi ynë pëmes rrafshit të Matit shkonte nëpër lumenj të vegjël, përrenj e rrëke. Ura betoni dhe urëza të panumërta qenë në ndërtim e sipër. Automobili ynë Bjuik duhet të kalonte gjithmonë mbi varre dhe ujëvara përgjatë ndërtimeve të reja, e të papërfunduara dhe mbi ura të vogla prej druri që dukeshin të pasigurta...”

Ky qe fundi i viteve 1920. Por këtu është e vështirë që të mos mendosh mbi situatën e sotme dhe ndërtimin e autostradës. Por kjo nuk është paralelja e vetme. Psh. Stavro Frashëri shkruante më 1930:

“Ku po shkoni? Do vdisni nga të ftohtët, do t‘u hanë ujqtë dhe egërsirat nëpër ato male të nalta, dëbora ka vajtur një bojë njeriu, dhe do mbeteni udhës, ushqimet mungojnë ethe ka plot! më thoshin shokët dhe miqtë e mi kur u zija në gojë se do veja në Malësi së bashku me një zonjë dhe një zotni Amerikan, të cilët shkonin atje për studime antropologjike.”

Edhe sot dëgjon komente të tilla të ngjajshme tek njerëzit nga Tirana kur u thua se punon në Mirditë. “Gjatë një kërkimi të tillë në literaturë zbulohen edhe disa supriza si psh. gjykimet kritike të Eqerem Bej Vlorës, i cili shkruan në kujtimet e tij të shënuara fillimisht në gjermanisht: “Male të bukura siç mund të shohësh në Zvicër ose në Tirol, në Shqipëri nuk ka. Aty ka male të thata gëlqerorë që shoqërojnë natyrën e shkretë karstike. Disa maja, disa rrafshnalta, disa lugina mund të duken në krahasim me ambjentin rrethues piktoreske madje dhe egërsisht romantike, por në udhëtimet e mia të shumta përmes vendit, nuk më zuri syri asgjë nga ato mrekulli natyrore të Shqipërisë që i gjen me shumicë në libra. Veçantia e peisazhit shqiptar qëndron në kundërshititë e ngjeshura rrëmujshëm, të cilat e kthejnë vendin në një tablo ku shfaqen në mënyrë fantastike lloj-lloj kulisash teatrorë.“

Në përkthimin shqip është e kotë të kërkosh për këto pasazhe kryekrejet kritike.

Por unë mund t’i ngre këto ide – anektoda dhe referenca letrare krahasuese – për një tjetër projekt. Kjo përballvendosje më tepër letraro-shkencore, buron prej diskutimit estetik, dhe këtu heq dorë para individëve më të kualifikuar – psh. para gruas time, ose Pjetër Markut apo Gjok Pepës, pa ndihmën e të cilëve unë nuk do të isha këtu ku jam. Dhe nëse lihet në dorë të një dizenjatoreje grafike nga shkolla “Bauhaus”, atëhere konturi i saktë dhe forma e qartë do të triumfojë me epërsi ndaj referencave anektodike.

 Kjo ekspozitë dhe ky katalog janë rezultati i parë konkret i kërkimit tim etnologjik në terren që zgjati 8 muaj. Ato janë njëkohësisht një shenjë e të kuptuarit tim të kërkimit në terren. Fotografia dhe puna me imazhin, janë një aspekt qëndror i studimit dhe metodës time kërkimore, po kështu dhe procesi i fotografimit dhe i të qenurit i fotografuar përbëjnë një moment kyç. Rrallë herë mund të dal në Rrëshen apo në zonën përreth pa aparat fotografik dhe njerëzia ka filluar të komentojë më shumë mungesën e aparatit sesa praninë e tij. Por ajo çfarë ka mbetur një mister për shumicën ishte se çfarë po fotografoja unë në të vërtetë: përshtypjet e mia nga Mirdita.

Këte situate u bë zanafilla e projektit për të hapur një ekspozitë. Me këtë vëllim fotosh do të doja t’ju tregoja njerëzve se çfarë më është dukur interesante si etnolog, dhe se çfarë kam fotografuar. Por doja që t’iu jepja gjithashtu edhe diçka në këmbim, një shenjë të parë të transparencës shkencore në atë çka shpresoj se do të bëhet një marrëdhënie e frytshme dhe jetëgjatë për të dyja palët.

Përpara se ta mbyll, do të dëshiroja të falenderoja disa persona: gruan time për durimin dhe kurajon e saj në një periudhë shumë të vështirë, ambasadën gjermane për mbështetjen financiare dhe znj. Irene Ajdemyler për bashkpunimin. Faleminderit edhe përkthyeses time Armanda Hysa-Kodra, dhe Bledar Kondi, Aspak si të fundit do të përmendja këtu një mori njerëzish nga Rrësheni: Pjetrin dhe Gjokën i kam përmendur tashmë. Do të doja të falenderoja veçanërisht Gjon Dedajn për mbështetjen e tij, ashtu si dhe Alfred Shtijan dhe Gjergj Markun që më ka lënë dorë të lirë këtu. Nxënësit e trupës teatrore të Teksasit kanë ndihmuar në ngritjen e ekspozitës dhe në organizimin e çeljes së saj. Të ardhurat e katalogut do t’i dhurohen trupës teatrore ne shkolla e mesme. Faleminderit për traditien e mikpritjes!

 Ndërsa bashkëshortja dhe bashkëpunëtorja e Andras, Katherina është ndjekur me mjaft vëmendje në përshëndetjen e saj. E shkurter dhe mjaft e sakte, Katharina ka mbajtur referatin me teme:

Çfarë bën gruaja e hulumtuesit të terrenit?

  Ajo nuk vendos të shkojë me të në terren, mban përsëri një vështrim ziliqar, por e sigurtë tashmë se nuk do të kishte zbuluar pasionin e vetëm, si burri i saj, kur bëri vizitën, PO .

Pa dyshim kur erdhi në vendin e shqiptarëve, ajo mësoi më tepër nga burri i saj, me të cilin është bashkë prej shumë kohësh, më tepër për të panjohurën, besimin dhe shoqërinë.

Ajo dëgjon por nuk kupton asgjë, mund të interpretojë me anë të gjesteve, por ndoshta kupton gabimisht, ajo mëson habitet dhe mrekullohet.

Ajo dëshiron të kuptojë më tepër por gjuha është e vështirë. Është shfaqur një tablo, dhe e sjell atë më afër.Për të vendosur për një motiv, çfarë mdoshta ju tregohet juve, se si është Shqipëria, se si është Mirdita. Tablo, të cilat tregojnë më tepër për jetën e këtushme, për jetën e përditshme, ecurinë e gjërave, ndryshimin dhe rikujtimin për kohën madhështore.

  Objektivi i kamaras fokusohet në ato gjëra, të cilat juve ju duken joemocionuese dhe normale për jetën e përditshme dhe patjetër edhe për mua vazhdojnë të jenë të huaja. Tablotë tregojnë ato gjëra, që ndoshta  më ndihmojnë mua të kuptoj dhe të hyj në rrugën e kulturës dhe jetës së tyre.

Ne do të shohim.

Pjesa e parë e ditës gjermane në Rrëshen është përmbullur me fjalën përshëndetëse të kryetarit të Bashkisë z. Gjon Dedaj i cili tha:

Fjala pershendetese e z. Gjon Dedaj

Kush është Andreas dhe Katharina Hemming?

Andreas Hemming ka lindur në Wetzaler, Gjermani në vitin 1973. Ai ka studiuar etnologji, filozofi dhe media. Ai është i punësuar në Universitetin Martin Luter të Halles-Wittenberg, në një projekt që krahason aspektet ndërmjetësuese të ndërtimit të identitetit në shqipëri, i finacuar nga Fondacioni Fritz Thyssen.

Ndërsa Katharina Hemming ka lindur në Leipzig, Gjermani në vitin 1981. Ajo ka studiuar etnologji dhe shkenca politike. Ajo ka mbaruar studimet në vitin 2008 me një temë mbi vetë organizimin e emigrantëve në Gjermani.

Pergatiti: Aleksander Ndoja, Rreshen 21 shkurt 09.