VITOJË e TUZIT, atje ku politika malazeze “protestohet” përmes folkut

TUZ. 6-7 kilometra sapo kalon Hanin e Hotit për në territorin e Malit të Zi, bie në sy një amfiteatër natyror i ndërtuar harmonishëm në mes një gjelbërimi të harlisur dhe livadhe të jeshilta. Uji i freskët dhe i bollshëm gurgullon afër fundit të shkembinjëve, të natyralizuar me ambjentin nga dora e kujdesëshme e malësorëve të kësaj ane, të cilët disa vite më parë, kanë punuar krejt vullnetarisht për të “kompozuar” një ballkon të tillë natyror perfekt. Gjithcka është bërë privatisht, dhe sipas organizatorëve me fillimin e punës këtu, nuk e kanë patur të lehtë të merrnin leje nga qeveria malazese, të pikasur mbase nga idetë se pikërisht për vite këtu do të shpalosej folku burimor i pasur jo vetëm i kësaj malësie por të gjithë trojeve shqiptare., dhe më tepër se folk të bëhej politikë për ruajtjen e traditës shqiptare nëpërkëmbur nga politika sllaviste. Shoqëria organizatore kulturo-artistike mban emrin “Rapsha”, dhe për cdo katër vite këtu mblidhen arealet e pasura burimore mbarëkombëtare, që nga Kosova, Malësia e Malit të Zi e populluar me shqiptarë, Shqipëria e deri në tokat came, si dhe diaspora kryesisht e Amerikës aq e lidhur me tokën amë.

Ky festival, gati i ngjajshëm për nga përmasat me atë mbarëkombëtar në Gjirokastër, ka një organizim perfekt, por aspak i ndihmuar nga ndonjë ent shtetëror malazez, e as komuna e Tuzit, kjo e fundit për faktin se nuk disponon asnjë kopetencë financiare. Këtë na e thekson shoqëruesi ynë Luca, që si shume të tjerë, shpirtin e kanë këtu në Malësi dhe “këmbët” në Amerikë.

Pasi jemi akomoduar në një hotel studentësh në Podgoricë, rreth orës 18.00 marrim rrugën për në Tuz ku do të bëhet defilimi i grupeve të natës së fundit (për katër net është kryer ky ritual rrugëve të Tuzit). Gjithandej syri i thjeshtë duket sikur rrok një vend të një shoqërie tregu shtatanike, sa tek komunizmi i Titos në shoqërinë reale të tregut. (Ata që takojmë thonë se sa i përket kësaj të fundit kontrabanda e cigareve është më e thekura për të tipizuar Malin e Zi dhe vetë presidentin Gjukanoviq i akuzuar disa herë për një trafik të tillë me përmasa ndërkombëtare, por dhe droga, thuhet se qarkullon lirshëm këndej. Në doganë as që kontrollon ndokush për këto “mallra”, më e shumta policët gjatoshë malazesë mundohen të gjejnë një sebep në letra për të kthyer mbrapsht një grup artistësh që mjet “trafikimi” të vetëm mund të kenë këngën!).

Thuajse asgjë nuk ka ndryshuar në këtë vend të vogël Ballkanik nga periudha e Titos, vetëm një shtatore e tij është hequr e gjithashtu emri Titograd, por majë malesh shfaqet hijerëndë emri simbolik TITO, ku nostalgjiët e ripërtërijnë herë pas here me gëlqere. Podgorica duket sikur ruan statukuonë edhe sa i përket rritjes demografike, sepse pakkund mund të vësh re ndërtime të reja, pallate të larta jo e jo. Por dhe mënyra e drejtimit këtu nuk ka ndryshuar, i famshmi Gjukanovic, (5 herë kryeministër, një mandat president dhe tash së fundi sërish, prej 18 vitesh) vetëm sa ripërsërit formalisht veten në drejtim të këtij vendi. “Përse jo,- thotë njëri nga shoqëruesit tanë, kur Mali i Zi, nga 400 mijë votues, 200 mijë janë të punësuar në shtet,frymëmarrja e gjithckaje e ka emrin Milo Gjukanovic!” Partia e tij zotëron gjithcka, edhe gazeta më e madhe në këtë vend është e kësaj partie, ndërsa zëri opozitar para joshjeve të pushtetit është thuajse i mekur. Shqiptarët të ndarë si këtu kanë mundur të marrin katër deputet në zgjedhjet e fundit, mbase do të merrnin dhe një tjetër nëse do ishin organizuar më mirë. Por kjo duket e largët, për qytetarët e atyshëm.

Tuzi, i banuar shumësisht nga shqiptarë, ende nuk është komunë me status, ndërsa jo pak shqiptarë po ndërrojnë kombësinë në boshnjakë, ashtu si një lagje e tërë me afro 500 shtëpi tipike të reja, është ndërtuar nga boshnjakë në tokat që janë shitur nga shqiptarët, e duket se ky “marifet malazes” po e përmbys raportin e kombësive këtu. Protestat shqiptare bien në vesh të shurdhër, madje dhe shteti shqiptar pak ndihet për kërkesat e tyre.

Lek Lulguri, njëri prej ish deputetëve të Malësisë në 1989, që atëhere ka mundur të pikasë atë cfarë do ngjiste më shqiptarët e Malit të Zi dhe vetë komunën me shumicë shqiptarë ka definuar se kjo është një politikë shkombëtarizuese për shqiptarët. Jo pak kërkesa atikulohen nga shqiptarët e Tuzit në Mal të Zi për shpalljen e Tuzit komunë më vete, (status që e gëzonte deri në vitin 1957) për të mos qenë thjeshtë një lagje e Podgoricës sipas një projektligji të miratuar nga qeveria malazeze, e ku duket hapur ndarja e fshatrave shqiptare e deri zevëndësimi i toponimeve shqiptare me ato sllave. Për këtë vetë kreu i komunës Çunmulaj ka kërkuar që Tirana të kthejë sytë edhe nga shqiptarët e Malit të Zi.

Shija e hidhur e arrestimit të 11 shqiptarëve nga policia malazeze për akte terroriste (edhe pas lirimit) ka mbetur ende e idhët dhe ka mbjellë jo pak frikë ashtu sic  shkaktoi jo pak probleme dhe protesta nga shqiptarët e Malit të Zi për të drejtat e tyre. 11 personat u burgosën në fillim të shtatorit 2006, pas një operacioni të forcave speciale të Podgoricës, që u cilësua si shumë i dhunshëm nga banorët e zonës të Tuzit, të cilët publikisht akuzuan policinë e asaj kohe për dhunë ndaj familjeve.  

Tuzi aktualisht ka 12 mijë banorë me shumicë dërrmuese të popullsisë shqiptare por Mali i Zi ka përcaktuar si komuna dhe zona që kanë shumë më pak numër popullsie se Tuzi, ku numërohen rreth 21 komuna të tilla. Ndaj politikanë shqiptarë në Mal të Zi e quajnë plotësisht politik veprimin e qeverisë së Malit të Zi, të cilët tentojnë të zvogëlojnë influencën shqiptare në Mal të Zi.

Sipas politikanëve tuzianë me keto plane Malësija eshte lanë pa objekte te karakterit ekonomik e infrastruktural me qellim qe politikisht te dermohet, madje struktura demografike me dhune te nderrohet duke ndare troje falas dhe duke sjelle banore te ri joshqiptarë, per c'gjë tentojne te perfitojin perkrahjen e prijësve fetarë dhe te perfaqesuesve te subjekteve politike shqiptare. Me keto plane punohet ne drejtim te krijimit te konfliktit nderkonvencional. Pastaj, tentohet qe me cdo kusht te dermohet organizimi i tyre politik serioz dhe koshient që tentojnë t’i jenë besnike luftes kundër realizimit te ketyre projekteve te udheheqesise malazeze dhe “kacavarseve” te tyre shqiptare. Sipas tuzianëve që mbrojnë këto të drejta, në momentin kur udheheqesia malazeze t’i realizoi keto plane dhe kur te jene te sigurte se mbi 50% te keshilltareve te kuvendit vendor te Tuzit nuk do te flasin shqip, por serboboshnjakë-muslimanë, apo malazezo-amtarisht, atehere Tuzi me siguri do te fitoje statusin e komunes! Ndërkohë që ata shprehen se nuk kërkojnë as më shumë e as më pak që shqiptarët ne Mal te Zi duhet te kene te njejtat te drejta qe do t’i kene serbet e Kosoves sepse ne jemi prezent ne kete teritor qëkur është krijuar raca njerëzore, konkludojnë ata. 

Duke ecur rrugës nga Podgorica në Tuz, kupton se këtu shteti është gjithcka, edhe në formën pronësore, nuk ka nevojë dhe aq të gërmosh në statistika, pasi vetëm një fushë tregon mbipushtetin shtetëror, kilometra të tëra nga Podgorica për Tuz në të dy anët e rrugës, shtrihen vreshta pafund me rrush dhe pemtore kryesisht pjeshkë. Janë të shtetit këto vreshta, dhe pikërisht prej këtu marketohet një nga verërat më cilësore të këtij vendi që përdoret gjithandej, por dhe eksportohet susksesshëm jashtë. Kështu Mali i Zi është ende me një këmbë të fortë tek realiteti ekonomik i ish Jugosllavisë dhe kjo me sa duket i intereson fort kësaj klase politike drejtuese dhe Gjukanovicit, që po i afrohet kohëzgjatjes së Titos në drejtim të këtij vendi. Por në Tuz ka fare pak objekte shtetërore apo punishte të mëdha dhe kjo është bërë kasten që shqiptarët të shpërngulen prej këndej dhe realiteti i frikshëm flet pikërisht për këtë zhvendosje në emigrim sidomos.

Duket se vetëm folku dhe kënga i mbledh sëbashku për ta parë realitetin e trishtë ekonomik që duket këtyre anëve të pazhvilluara.

Kur “Xhamadani i Mic Sokolit” të fuste në burg

Antoni dhe Mrika, dy këngëtarët virtuoz që vijnë të këndojnë këtu me ansamblin “Mirdita” na rrëfejnë axhendën e para 30 vitesh. Shteti shqiptar, të paktën kulturalisht mbante disa lidhje me ish shtetin Jugosllav, dhe kryesisht me ato zona që banoheshin nga shqiptarë, si Kosovën apo Malin e Zi dhe Maqedoninë.

I cilësuar si ansambli emblematik, qeveria shqiptare e asaj kohe, i jep viston ansamblit Mirdita për të dhënë disa shfaqje në Malin e Zi. Këngëtarët rrëfejnë se për një muaj kemi dhënë koncerte në disa vete si në Titograd (sot Podgoricë), në Budva, Tuz, Ulqin e zona të tjera. Na ndiqnin kudo, natyrisht shqiptarë të etur për këngën dhe të interesuar për dheun mëmë. Mrikë Trumshi,. Këngëtarja e  njohur e “Xhamadanit të Mic Sokolit”, thotë se kur e këndova këtë këngë në stadium në Titograd në vitin 1979, tërë stadiumi ishte çuar në këmbë dhe mbaj mend se pati dhe arrestime nga thirrjet për Shqipërinë. Nuk na linin të ecnim rrugës duke na përshëndetur, kishin dëshirë të na merrnin nëpër shtëpi, por axhenda nuk prekej. Ne shikonim lot në sytë e shqiptarëve të këtyre trojeve, mallin që kishin për atdheun e tyre. Është interesant fakti se pikërisht edhe sot artistët e Shqipërisë priten në të njëtën mënyrë, thuajse të njejtin efekt ka sërish kënga e Mic Sokolit, apo këngët labe të Pilurit, vallja e Matit apo këngët e Sarandës.

Vitojë, folk dhe disko me këngë shqiptare

Kështu pasi kemi kaluar momentin e defilimit të kostumografisë shëtitores kryesore të Tuzit, natyrisht nën një mbikqyrje policore, gjithcka zhvillohet në amfiteatrin e Vitojës, ku janë mbledhur mbi 4 mijë shqiptarë nga Malësia. Grupet ia lëshojnë vendin njëri tjetrit dhe publiku është mrekulluar nga gjithcka performohet aty, nga kënga dhe vallja e Prizrenit apo e Matit, e Mirditës dhe e Gostivarit, nga kënga politifonike e Pilurit apo lahuta e Grudës, nga vallet fantastike të Kosovës apo                 ritet e mrekullueshme dhe kënga e vallja e ardhur nga Diaspora.

Gëzim, lot dhe hare sjell përshëndetja e këngëtarit Gëzim Nika dhe Hane Nikprelaj si të ftuar nderi në këtë manifestim të magjishëm kulturor. Pasi jepen cmimet, festa vazhdon tërë natën deri në mëngjes, ku rinia por dhe mosha të tjera këndojnë e kërcejnë vetëm nën motivet shqiptare. Me cmim të parë vlerësohet ShKA "Katarina Josipi" – Zym. Me cmin të dytë GP “Bregdeti i Himarës”-Himarë dhe cmim të tretë ansambli “Diaspora” SHBA.

Pak historik

Lindja e kësaj shoqërie kulturore në Dumre-Hot, daton vitin 1978 Drumja-pjesë e Hotit, shtrihet pranë Liqenit të Shkodrës, pjesë e Malësisë së Madhe apo si shpesh e quajnë Malësia e Mbishkodrës, pjesë kjo e tokave shqipëtare ( Shqipëria e veriut ) e aneksuar nga Mali i Zi me Kongresin e Berlinit. Prelë Juncaj, njëri pre fillestarëve të kësaj shoqërie, rrëfen me nostalgji se edhe pse të ndarë nga shteti amë, malësorët e këtejshëm me kujdes dhe respekt të veçantë ruajtën gjuhën dhe traditat e veta, ruajtën folklorin - këngët, vallet, ritet, zakonet si vlerë të paçmueshme dhe me çka edhe sot me lehtësi mund të identifikohen se i takojnë kombit-me histori dhe kulturë të lashtë-shqipëtare. Aktivitetet e para kulturore në mënyrë të organizuar për herë të parë në Hot fillojnë pikërisht në Drume në vitin 1978, kur një grup entusiaztësh, nxënës të shkollës së mesme, fillojnë të organizohen për të ardhur deri te një ide e përbashkët, për të përcaktuar mënyrën e ruajtjes dhe kultivimit të folklorit burimor si pjesë e pandashme e këtyre trevave. Prej tyre merita më e madhe ju takon: Nikollë N. Junçaj, Lukë U. Junçaj. Prëlë N. Junçaj,  Lulash Z. Junçaj, etj, të cilët fillojnë të tubohen me qellim që më vonë kësaj pune apo këtij aktiviteti t’i bashkangjiten edhe të rinj të tjerë nga Drumja. Duke sjellë një detaj, Juncaj thotë se programi i asaj kohe “krihej” nga njerëzit e shtetit komunist të ish RFJ, dhe sidomos tekstet e ardhura nga Shqipëria, shumë prej të cilëve hidheshin poshtë si të dëmshme për rininë jugosllave. Vit pas viti vjen dhe organizimi më perfekt i kësaj shoqërie dhe bashkëpunimeve më pjesë të tjera të Malësisë, deri sa në vitin 2001, konkretisht në kuvendin e mbajtur me datën 04.02.2001, kjo shoqëri riaktivizohet në veprimtarinë e vet kulturo-artistike, por tani më emrin e ri ShKA “RAPSHA” nga Drumja e regjistruar si organizatë joqeveritare (OJQ). Tani shoqëria ka organet e veta të zgjedhura në kuvend, ka vulën, emblemen dhe rregulloren e vet në të cilën bazohet puna e shoqërisë. Janë disa veprimtari të spikatura si me rastin e festës së  “SH’NJONIT” apo “LOGUN TRADICIONAL”, pjesëmarrjet në evente të rëndësishmë folkloristike e dramaturgjike në Malin e Zi, Kosovë, Shqipëri etj. Por veprimtaria e festfolkut mbarëkombëtar që zhvillohet në Vitojë, është nga më të mëdhatë dhe angazhueset.

Gjergj Marku