Kulme, aty ku qëndrojnë të heshtura dy Kisha dhe një postë xhandarmërie.

Ndodh të eksplorosh vënde të largëta dhe nuk resht se treguari për bukuritë apo kurioziotete që mund të konstatosh. Por në jo pak raste ndodh që kuorizitet apo pjesë të historisë që janë shumë pranë, pak kush i njeh apo i eksploron. Pikërisht në fshatin Kulme,  rreth 15 km nga qyteti i Rrëshenit një vizitor i vemendshëm ndesh në pamje shumë mahnitëse, por edhe në themele që vërtetojnë se kjo zonë e lartë ka qenë e banuar, madje janë kryer edhe ritet fetare.

Pasi përshkon 10 km rrugë rurale pikësëpari takon gërmadhat e një industrie tashmë të falimentuar, por që gjithësi dikur mbi 800 punonjës janë ndeshur me nëntokën e kësaj zone duke shkëputuar prej andej miliona tonelata mineral bakri e nënprodukte të tij. Bakri kishte filluar të shfrytëzohej që në kohën e italianëve, nxjerrja e të cilit u intensifikua gjatë rregjimit të kohës komuniste. Sot 20 vite pas mbylljes së minierës si dëshmi e asaj kohe ka mbetur një trimozhë që mbushte makinat me mineral, dhe pallati i trajtimit të punëtorëve, ndonëse të dyja të rrënuara plotësisht.

Këtu natyra është mjaft e pasur, dhe ajri më fresiknë e tij në ditët më të nxhehta të vitit e bëjnë qëndrimin mjaft të këndshëm. Janë të paktë banorët që kanë zgjedhur të jetojnë aty, ndonëse Kryetari i fshatit z. Mark Ruçi thotë se janë larguar të gjithë të ardhurit ndër vite, por jo banorët autoktonë, me ndonjë përjashtim shumë të vogël. Marku thotë se këtu tashmë nuk ka shkollë dhe ai me makinën personale dërgon në mëngjes dhe i kthen pasdite rreth 19 nxënës që ndjekin mësimin në shkollat e Rrëshenit. Gjelbërimi është i theksuar, arat janë me misër të shëndetshëm, ndërkohë që sapo kanë filluar të piqen pemët e stinës si rrushi, thanat, hurmat etj. Ajo që bie në sy më shumë është fakti se uji është i pakët për vaditje, por vetë banorët kanë ndërtuar lera të vogla uji. Kjo ka funksionuar mirë, pasi vëndi është i gjelbëruar dhe me freski të konsiderueshme.

Qëllimi vizitës – Evidentimi i resurseve turistike të kësaj zone.

Ishte një iniciativë e kryetarit të Bashkisë z. Gjon Dedaj për të eksploruar në këtë zonë ato resurse turistike që posedohen, por që nuk janë evidentuar sa duhet. I shoqëruar nga N/kryetari z. Nok Mrruku, përgjegjësi i muzeut z. Pjetër Marku, i trashegimisë kulturore z. Lekë Shtinja, zyrtarë të tjerë Gaspër Topollaj, Genc Vladi, grupi nis për në pikën më të lartë të fshatit kulme, ku mendohet se janë themelet e dy kishave shumë të vjetra. Pikërisht kjo e bën priftin dom Ambroz Demaj që të shoqërojë në çdo hap këtë grup deri në fund. Diku pa mbërritur te antenat e operatorëve celularë, një banor i kulmes Zef Tusha na drejton për në disa shkurre shumë të ngjeshura. Edhe pse është mesditë, pamja është e kufizuar për shkak të dendurisë të shkurreve dhe lisave. Rreth 10 metra në thellësi të shkurreve  ndeshëm në themelet e një Kishe për nga ndërtimi i saj, thuhet se është shumë e hershme. Kjo Kishë quhet Kisha e Shëngjonit.

Kisha e Shëngjonit ku mendohet se u varros Nikoll Marka Nikoll Doçi, aferm i abatit te shquar Doçi.

Grupi i punës me shumë vështirësi arrin në brendësi të mureve rrethuese të Kishës së Shëngjonit. Muret janë në këmbë por mjaft të dëmtuara. Çatia nuk egsiton prej shumë e shumë vitesh. Zef Tusha i cili është rreth 70 vjeç thotë se kam qënë shumë i ri, diku rreth 13 vjeç kur kam ndjekur meshë në këtë vënd. Më pas erdhi viti 1967, dhe këtë Kishë si shumë të tjera e mbuloi pluhuri i harresës. Lisat kanë mbirë dhe në pjesët e brëndshme të saj. Lisat përreth janë të lartë dhe të pa dëmtuar. Banorët Tusha dhe Ruçi, thonë se askush nuk ka guxuar të sharrojë në këtë zonë, pasi kanë respektuar themelet e kësaj Kishe. Ja pra kjo Kishë e ka kryer misionin e saj mjaft mirë edhe pse në mënyrë të heshtur dhe në një vënd të pa dukshëm. Z. Tusha thotë se askush nuk e din se kur është ndërtuar kjo Kishë, por me siguri ka një jetëgjatësi për mbi një shekull. Ajo është ndërtuar për tu shërbyer edhe banorëve të zonës së Fangut në Rubik, ndëkohë që prej aty shquhej me lehtësi Kisha e Rubikut në vendin e njohur piktoresk ku është ndërtuar.

Zef Tusha thote se ne kete Kishe eshte edhe nje varr i nje te afermi te Abat Doçit. Madje ai përcakton edhe vendin fiks ku ka qënë varri, në një anën e djathtë të hyrjes për në Kishë, ku vendi duket më i ulët në përmasat e një varri. Duke vijuar më tej, banori i vjetër i fshatit Kulme thotë se ideja për të varrosur aty Nikoll Marka Nikoll Doçin, ka lindur  prej faktit se ate dite ka qene nje stuhi e madhe, dhe ka qene e pa mundur kalimi ne lumin Fane, per te shkuar ne varrezat e Rubikut ku varroseshin banoret e Fangut. Pikerisht per kete arsye, fshati dhe te afermit kane pare si mundesi zgjidhje varrimin e tij ne ane te murit te kishes, varr konturet e te cilit duken edhe sot. Ky fakt mund te kete bere qe  brezat e mevonshem te mendojne se aty mund te ishte varrosur Abati i Perndritur Prend Doçi, por dokumentat historike saktesojne se Abati eshte varrosur ne Kishen e Oroshit, pra ne Abacine e mirnjohur. 

Këtu kryetari i Bashkisë z. Gjon Dedaj porositi strukturat vartëse të linjës që të përpilonin dokumentacionin përkatës për ti kaluar në Ministrinë e Kulturës si vlera të trashigimisë kulturore me vlera të veçanta.

Në fshatin Kulme edhe Kisha e Qaf-Dardhës dhe një postë xhandarmërie.

Nëse vijon më tej në drejtim të majës së Kulmes, disa metra pa mbërritur tëk antenat në të majtë shfaqet një rrugë më pak e rrahur dhe i mirmbajtur. Rruga ka qënë ndërtuar në kohën e kooperativës e cila lidhej me fshatin Lurth. Rreth dy km më tej duhet të lëmë makinat për tu futur mes disa shkurreve. Aty na shfaqen disa murana gurësh të vjetër dhe shënjat e një ndërtimi. Dy shoqëruesit vendas, z. Mark Ruçi dhe Zef Tusha thonë se pikërisht këtu ka qënë e ndërtuar një Kishë shumë më e vjetër se sa ajo e Shën-Gjonit. Kjo kishë ka qënë e pagëzuar nën emërtimin Kisha e Qaf - Dardhës. Marku thotë se kohë më parë pikërisht këtu janë gjetuar pjesë tjegullash dhe qerepesh me të cilën ka qënë pjekur buka. Pra edhe në këtë zonë mjaft të thellë dikur ka pasur banorë që kanë jetuar e punuar. Prej këtu fillon një zonë me përmbajtje argjile e cila viojn me disa fshatra që nga Malajt, Proseku dhe Lurthi.

Rruga vijon për në majën e malit të Kulmes ku janë vendosur tre antenat e operatoreve celularë. Pikërisht në afërsi të antenave, në pikën më të lartë gjënden rrënojat e një poste xhandarmërise të kohës kur qeveriste Mbreti Zog. Me këtë postë qeveria e kohës parandalonte grabitjet e karvanëve që lëviznin nga Durrësi apo Tirana për në Dibër apo Maqedoni. Kjo ishte një kohë që piratët grabitës ishin kthyer në problem serioz për këto karvane, por që gjithësi qeveria e kohes nuk kishte heshtur, por kishte organizuar shërbimin në një vënd ku kontrollohej e gjithë zona.

A.   A. Ndoja