Promovohet “Antologjia historike”

-Libër studimor i autorit Gjet Ndoj-

  Pas katër botimesh me hulumtime historike, dhe librin monografik për Gjeneralin Gjin Marku, autori Gjet Ndoj vjen para lexuesver me “Antologji historike”, një vepër studimore voluminoze, që mëton të sjellë ngjarje, dukuri dhe fenomene historike nga ajo që autori e cilëson “THEMELET E NJË SHTËPIE EUROPIANE TË SHEMBUR””.  Që në hyrje të librit autori nxjerr në pahje disa thënie të shkrimtarit Ismail Kadare:

 “Katolikët pavarësisht se janë të paktë  në numër, përfaqësojnë fenë e parë të shqiptarëve.

Ata kanë një zbritje vertikale në historinë dhe kulturën shqiptare të pashembullt.

Ata i kanë dhënë Kombit Shqiptar simbole dhe shenja themelore nga Gjergj Kastrioti e deri tek Nënë Tereza.

Ata janë ura më e vjetër, asnjëherë e shembur që lidh Shqipërinë me Europën”.

*“Katolikët e veriut në përgjithësi dhe mirditasit në veçanti, nuk përbëjnë thjeshtë një dëshmi të identitetit europian të shqiptarëve, por në radhë të parë ata shpëtuan frymën dhe karakterin autentik të mbarë kombit tonë ndaj invazionit bizantino-sllav dhe atij  turko-islamik.

Ndërsa, goditja me përparësi e klerit dhe e komunitetit katolik nga Diktatura Komuniste, nuk ishte thjeshtë me motive fetare, por në radhë të parë për motive gjeopolitike.

Kjo ishte një nga goditjet më të rënda të barbarisë lindore ndaj identitetit natyral-europian të shqiptarëve.

Në këtë pikëpamje, kjo përcaktoi dhe karakterin sllavo-bizantin të kësaj diktature, për rrjedhojë  dhe karakterin antishqiptar të saj”.

   *Mirditasit nga natyra janë të zgjuar dhe fort të kalitur në përballjen me të keqen, por personaliteti i tyre bëhet veçanërisht  i jashtëzakonshëm kur ata për arsye të ndryshme janë shkëputur prej Krahinës së tyre dhe janë vendosur në Shkodër, Prizren, Gjakovë, Pejë, Shkup, Tiranë, Dalmaci  etj. Këto qytete që e rrethojnë si një kunorë trevën e Mirditës, duke marrë e duke dhënë me të, gjatë historisë qenë vendi dhe djepi ku u kultivuan bijtë e vërtetë të shqipes, për t’i shërbyer jo vetëm Krahinës prej nga erdhën dhe qyteteve ku mbërritën, por gjithë çështjes së shenjtë të shqiptarizmit.

  Sipas autorit, objekti i këtij libri nis me studimin dhe analizën e realitetit historik arbnor-shqiptar para pushtimit Turk, për të analizuar më tej vazhdimësinë e këtij realiteti, me gjithë komponentët themelorë: historikë, social, kulturorë, zakonorë e fetarë deri në ditët tona. Ky realitet autentik që i shpëtoi ndryshimeve me karakter asimilues për shkak të pushtimit turk, përcillet deri në kohët moderne. Përciellja e këtij realiteti vjen si një fill që nis që atëhere dhe vjen duke u holluar gjithnjë e më tepër, veçse i pakëputur deri në ditët tona. Përshkrimi i këtij filli të pakëputur, në kuadrin e Historisë së Shqipërisë, është  historia e Katolikëve të Veriut Shqiptar,realitet në të cilin  u konservua (u ruajt) Kultura e Arbërit Mesjetar. Kjo kulturë lulëzoi në mesjetë në kohën e principatave, lindja dhe zhvillimi i të cilave e ngriti  në një stad të lartë kulturën e qytetërimin tonë. Shqiptarët në këtë kohë (shek.XIII) deri në -gjysmën e II të shek.XV), përbënin një realitet ekonomik, politik, ushtarak e kulturor europian, që i vendoste ata në të njëjtën pozitë me popujt e tjerë europianë. 

Kjo kulturë, ky qytetërim shqiptar, në pjesën më të madhe të territoreve shqiptare në Ballkanin Perëndimor, u ndikua më vonë gjatë pushtimit turk, prej kulturës arabo-islamike dhe kjo e fundit la gjurmë të pashlyeshme në të.

Megjithë këtë, komponentja europiane, si element  themelor i kulturës dhe identitetit të Kombit Shqiptar nuk u asimilua kurrë, duke sjellë për pasojë ruajtjen e “Fytyrës Europiane”  të kombit dhe të racës tonë.

Ky libër është një përpjekje më shumë se 6-vjeçare, për të shkruar dhe pasqyruar pikërisht kushtet e mbijetesës tonë ndaj zhdukjes përballë pushtuesve të Lindjes, veçanërisht  atij Turko-Aziatik.

Kjo përpjekje e gjatë konsiston në shkruajtjen me vërtetësi të një historie tjetër, me qëllim që ne të kuptojmë se ka dhe një Shqipëri tjetër. Ka një Shqipëri me vlera shumë më të mëdha historike e kulturore nga ato vlera që na kanë servirur dhe që njohim nga Historiografia jonë.

Po cilat janë  ngjarjet, simbolet dhe personalitetet, që përbëjnë vlera të mëdha të historisë dhe të kulturës së shqiptarëve? Natyrisht këto përbëjnë gurët e themelit mbi të cilët mund të rindërtohet “shtëpia” jonë europiane, e rrënuar gjatë shekujve.

Pse nuk janë shkruar nga Historiografia jonë të vërteta të tilla kulturore dhe historike? Sa i mangët është identiteti real i Kombit Shqiptar, fryma dhe “Fytyra” e tij në sytë dhe në perceptimin e Botës së sotme? Kujt i shërbente dhe i shërben një histori e tillë e cunguar dhe e mangët? Po çfarë është kjo histori tjetër dhe sa na nderon e na intereson ne shqiptarëve të zbulojmë dhe të njihemi me të vërteta të pazbuluara e të pashkruara më parë?

Pikërisht në përgjigje të gjithë këtyre pyetjeve, por dhe e shumë të tjerave si këto, shkruajta këtë libër, thotë autori, lënda e të cilit strukturohet në 5 pjesë dhe në 30 krerë (kapituj) .

Gjatë përshkrimit të kësaj lënde lexuesi do të ballafaqohet me ngjarje historike, kulturore, analiza etj. Përveç kësaj në përshkrimin e kësaj lënde është evidente veprimtaria e disa personaliteteve mirditase, fama dhe pesha e të cilëve është mbarë-kombëtare e jo rrallë, europiane. Në fakt portretizimi i këtyre personaliteteve, nuk ka qenë qëllim në vetvete për to. Personalitetet e paraqitura në këtë libër kanë qenë  për periudhat që kanë jetuar e vepruar, protagonistë kryesorë. Në këtë kuptim duke mësuar historinë e këtyre personave që kanë bërë epokë, ne mund të mësojmë rrethanat dhe ngjarjet historike e kulturore, që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme, duke ndikuar shumë në ruajtjen e vlerave më të qenësishme kulturore, sociale, politike, kryengritëse, duke ruajtur  ndjeshëm karakteristikat më themelore - ekzistenciale të Popullit Shqiptar  në shekuj.

*Pjesa e parë ka për objekt “Pushtimin turk të Arbërisë dhe qëndresën përballë zhdukjes” dhe përbëhet nga 7 kapituj. Në këtë pjesë hidhet dritë mbi gjendjen e Arbërisë, sidomos në territoret e Kastriotëve dhe të Dukagjinëve para pushtimit Osman, mbi luftën epokale të shqiptarëve të udhëhequra nga prijësi i tyre Gjergj Kastrioti-Skënderbeu, figura legjendare e shqiptarëve dhe e Europës mbarë.

Një vëmendje e veçantë i kushtohet kohës së pushtimit dhe sidomos pasojës së parë të këtij pushtimi që lidhet me emigracionin e shqiptarëve jashtë atdheut të tyre dhe pasojave të mëtejshme që solli ky emigrim.  Një vend qendror në pjesën e parë të këtij libri e ka zënë kreu III me titull: Meshari i Gjon Buzukut tregues i ekzistencës së kulturës Arbnore, por dhe faktor i mbijetesës së kësaj tradite ndaj invazionit turko-aziatik. Gjithashtu në kapituj të tjerë të kësaj pjese shtjellohen çështje të tjera themelore që lidhen me mbijetesën tonë si: Mirdita & Arbëria e mbetur, formimi i saj dhe territori, Mirdita dhe Pashallëku i Shkodrës, Dera Princore e Mirditës, Bibë Doda dhe Prengë Bib Doda, si dy pinjollët më të spikatur të kësaj dere, Pashko Vasa etj.

*Pjesa e dytë: “Fryma e një Rilindjeje Europiane”, ku ka për objekt kryesor dhe analizohet veprimtaria e Klerit Katolik,  sidomos e klerikëve mirditas dhe roli që patën këta klerikë në frymëzimin dhe udhëheqjen e Kombit tonë për m’vetësi e përparim.

Kështu në krerët e kësaj pjese gjendet e përshkruar në vija të përgjithshme aktiviteti dhe veprimtaria e Prengë Doçit dhe Shoqëria “Bashkimi”, Gjergj Fishtës,  Shtjefën Gjeçovit të Ambroz Marlaskjt, etj. Po në këtë pjesë trajtohen: Jezuitët në Shqipëri, veprimtaria e Nikollë Kaçorrit, Ndre e Lazër Mjedës, etj .

*Në pjesën e tretë: “Lufta II, çlirimi i Shqipërisë dhe pushtimi i fundit lindor i saj”, përshkruhen dhe analizohen personalitete me gjak mirditas, por me një rol të jashtëzakonshëm në kohën mes dy luftërave botërore, veçanërisht në organizimin e drejtimin e luftës kundër pushtuesve fashistë gjatë Luftës së Dytë. Gjithashtu trajtohen këtu dhe veprimtaria e kontributi i personaliteteve të tjera që spikasin në luftën kundër vendosjes së komunizmit, një përpjekje sublime kjo, për mbrojtjen përsëri të Lirisë, veçse kjo kundër pushtimit sllavo-komunist. Personaliteti më i spikatur në këtë përpjekje është Mark Gjomarku, i cili u bë një martir dhe hero i vërtetë n’atë luftë.

*Ndërsa në pjesën e katërt: “Pas pushtimit të rreptë ra qëndresa, por u mbajt gjallë shpirti fisnik dhe humanizmi”: Trajtohen e analizohet roli i disa familjeve me emër në lamin e shqiptarizmit si familja Cetta, Vorfi, shqiptarët në Dalmaci, etj. Trajtohen gjithashtu çështje të kulturës, arsimit, të muzikës e letërsisë poetike. Personalitetet që trajtohen këtu janë studiuesit e njohur si: Krist Maloki, Zef Mirdita, Mark Tirta etj. Ndërsa vendin kryesor e zënë kompozitorët e mëdhenj si: Preng Jakova, Çesk Zadeja, Pjetër Gaci, Mark Kaftalli, Gjon Kapidani, Marie Kraja, Bik Ndoja, Luçie Miloti, etj. Trajtojmë dramaturgë e aktorë tepër të njohur si: Kol Jakovën, Liza Vorfin, Lazër Filipin, Roza Anagnostin, Edi Luarasin, Mark Topollajn etj. Po këtu kemi përshkruar kuntributin e poetëve me emër si: Gjok Beci e Agim Doçi. Ndonëse përshkrimi i kontributit të këtyre personaliteteve është mjaft i shkurtër, lexuesi ynë nuk do ta ketë të vështirë të kuptojë kontributin e tyre madhështor në frymzimin dhe në edukimin e shqiptarëve kudo ku janë.

 *Pjesa e Pestë “Rikthim në shtëpinë tonë, apo pushtim”, bën fjalë për disa çështje e personalitete me rol të spikatur për kohën që kalonte dhe po kalon Shqipëria pas viteve  ’90-të, vështirësitë që patën shqiptarët për t`u përballur me hapjen e menjëhershme ndaj botës dhe ballafaqimin e tyre me lirinë e shfaqur në mënyrë të beftë për ta.

-Një nga sfidat më madhore për të ardhmen e shqiptarëve pas përmbysjes së Diktaturës Komuniste ka qenë dhe mbetet ende edhe sot, ndërtimi i shtetit modern shqiptar. Një nga tiparet e këtij shteti në demokraci është ndarja e pushteteve, veçanërisht ai i Drejtësisë prej Qeverisë (Ekzekutivit). Kam bindjen se kontributi i Zef Brozit në këtë fushë është unik dhe mjaft interesant. Studimi rreth kësaj veprimtarie të Zef Brozit përbën një kapitull të veçantë të kësaj pjese.

-Trajtim të posaçëm në këtë pjesë ka dhe përshkrimi i veprimtarisë së klerit katolik në Amerikë dhe veprimtaria e Imzot Rrok Mirditës në Shqipëri, jo thjeshtë si përfaqësuesi më i lartë i Kishës Katolike të Shqipërisë, por veçanërisht veprimtaria e tij dhe e Kishës jashtë mureve të saj. Kjo veprimtari ka patur një ndikim jo të vogël në ripërtëritjen e shpresës tek e ardhmja jonë europiane, etj.

-Në mbyllje të kësaj pjesë zë një vend të rëndësishëm dhe “Nënë Tereza”, jo vetëm si simboli i humanizmit, por në radhë të parë, si përfaqësuesja më tipike dhe më madhështore e frymës dhe e virtyteve të kombit e të sojit tonë shqiptar.

-“Në vend të epilogut”, është kreu mbyllës i kësaj pjese, por dhe i gjithë librit. Këtu, e pashë të udhës të merrem pak, shprehet autori Gjet Ndoj, duke ndërhyrë dhe duke dhënë disa mendime rreth çështjeve që debatohen shpesh: rreth “Identitetit të shqiptarëve”, debatit të hapur rreth kësaj çështjeje të madhe dhe veçanërisht rreth debatit mes dy të mëdhenjve të letrave shqipe; Qose-Kadare.

Në fund të këtij libri është paraqitur një shtesë dokumentare, dokumenta të skanuar, pa bërë interpretime për to, por që ndihmojnë lexuesin për të plotësuar më tepër njohjen që përfiton nga studimi i këtij libri.

Promovimi

  Promovimi i “Antologjisë Historike” të autorit Gjet Ndoj u bë në Muzeun Historik në Tiranë nën organizimin e departamentit të kulturës bashkia Rrëshen dhe pallatit të Kulturës “Mirdita”.

Për herë të parë në këtë muze u përzgjodh një formë promovimi me elementë të gërshetuar një spektakli dhe ku autori ishte përballë auditorit me pjesëmarrës mirditorë të shumtë nga Tirana e gjetkë, por dhe historianë, profesorë dhe akademikë, ndër to dhe personazhe të librit apo njerëz të lidhur me këto personazhe që në njëfarë mënyre kanë lënë gjurmë të rëndësishme jo vetëm në historinë dhe kulturën e Mirditës, por të tërë kombit shqiptar.

 Kanë përshëndetur autorin dhe punimet e tij në lëmin historik që nga profesor Ismet Elezi, për të cilin krahina e Mirditës ka qenë dhe mbetet një vend thesar për të gjurmuar mbi kodet e zakonet dhe sidomos të drejtën, ndaj i është kushtuar dhe figurës së Gjecovit për vite të tëra, para se ai të shkruante “Kanunin e Labërisë”.

 Profesor Mark Tirta, nenvizoi rëndësinë e librit dhe të tërë këtyre botimeve që e kundrojnë historinë nga pozicione interesante. Një përshëndetje të ngrohtë solli Mihal Luarasi dhe Edi Luarasi, kjo e fundit me origjinë nga Mirdita. Përshëndetje të ngrohta për autorin dhe auditorin solli dhe poeti Agim Doci, përfaqësuesi i Rrok Mirditës, gjithashtu Arben Demeti, Vlasova Musta, kryetare e klubit kulturor “Mirdita” në Tiranë Lindita Nikolla etj.

 Të pranishmit pëlqyen gërshëtimin me elementë artistikë performuar nga pjesëtarë të ansamblit “Mirdita”, dhe grupit kulturor të qendrës së fëmijëve në Rrëshen nën drejtimin e Kol Picakut si dhe grupi i valleve nga koreografi Fran Gjergji.

 Përshtatazi me librin e autorit “Udha e Shqiptarëve”, erdhi dhe telereportazhi i gazetarit Gjergj Marku “Udha e madhe e Kombit”, me pamje nga autostrada Durrës-Kosovë, duke sjellë imazhe të ditës nga puna që po bëhet në segmentin Rrëshen-Kalimash.

Më pas të pranishmit përmes një kokteili në hollin e Muzeut, kaluan në biseda më të afërta për kulturën, historinë dhe gjithcka tjetër që prodhohet kulturalisht nga pjesa intelektuale e krijuese mirditore në Mirditë apo në vende të tjera ku ata jetojnë.

Përgatiti: Aleksandër Ndoja