Spaç. 35 vite nga revolta e të burgosurve te Spaçit. Ngjarja që tronditi rëndë shtetin, në kujtesën e protagonistëve.

Mirditë. Plot 35 vite më parë, pikërisht më 21 maj të vitit 1973, të burgosurit e Spaçit të cilët ishin afërsisht 1200 veta, mundën të trondisnin shtetin i cili nga ana e vet u kundërpërgjigj me të gjitha bateritë e dhunës. Pikërisht kjo datë tashmë është shënuar si e veçantë jo vetëm ka protagonistët e asaj ngjarje, por edhe nga të gjithë të dënuarit e diktaturës. Pikërisht kjo ditë, me në vendim të qeverisë së një viti më parë, është caktuar si dita kombëtare e përkujtimit të genocidit komunist. Të burgosurit të cilët çdo ditë në tre turne punonin pa pushim nën kërcënimin e kamxhikut të policit, nuk mundën të duronin për më tej barbarinë e policëve të cilët masakronin bashkëvuajtësin e tyre të quajtur Pal Zefi, nga Sukthi i Durrësit, por me origjinë nga Mirdita. Për më shumë se tre ditë kampi kalon në duart e tyre, ndërsa radiot e huaja njoftonin për një sinjal lirie ne oazin e diktaturës. Por liria brënda burgut nuk zgjati për shumë kohë. Policë të ardhur nga shumë qytete të vëndit, nën thirrjet kërcënuese dhe me armët më të sofistikuar të kohës, mundën ta shtypnin atë. Vetë Feçor Shehu, ekponenti më i lartë në Ministrinë e Brëndshme të kohës, ka drejtuar të gjihë operacionion deri në shuarjen totale të saj. Gjykata e lartë  e cila instalohet brënda kampit të Spaçit, dënon dhe egzekuton në mënyrë të menjëhershme 4 të dënuar të cilët ishim më aktivët. Pal Zefi, Skënder Daja, Hajri Pashaj dhe Dervish Bejko do të merrnin dënimin kapital, ndërsa dhjetra të tjerë do të ridënoheshin. Revolta do të shtypej, por jehona e saj do të zgjaste jo pak. Vetëm 14 vjet më pas asaj dite, të burgosurit do të dilnin për tu kthyer vetëm në raste të pakta përkujtimesh.

21 maji dita përkujtimit ndaj genocidit komunist.

Një vit më parë me një vendim të qeverisë u vendos që data 21 Maj i cila simbolizon ditën e revoltës së fuqishme kundër komunizmit, u shpall ditë kujtese. Pikërisht në përvjetorin e parë pas marrjes së këtij vendimi, Shoqata Kombëtare e ish të dënuarve politikë organizoi një takim në trojet e këtij burgu, përballë rrënojave të mbetura në këmbë. Pikërisht sot në këto rrënoja kanë mbërritur qindra të burgosur dhe familjarë të tyre, ndër ta drejtuesit e kësaj shoqate, si Simon Miraka, Kurt Kola, Skënder Qendro, Lili Ndoci etj. Në fillim të tubimit i cili u mbajt përpara godinave të burgut, i pari e mori fjalën kryetari i Shoqatës së Përndjekurve për Mirditën z. Gjon N. Deda i cili theksoi edhe një herë pasojat që la genocidi komunist. Po ashtu kanë përshendetur Simon Miraka, Kurt Kola, Adem Allçi, Lili Ndoci etj. Më pas të gjithë të burgosurit janë shpërndarë nëpërambientet e kampit, deri tek dhomat e tyre të gjumit. Për më shumë se dy orë ish të dënuarit që kishin ardhur që nga Saranda deri në Tropoje kanë evokuar kujtimet e tyre për ato ditë të vështira me vuajtje pa fund. Ndërkohë që analisti i mirnjohur Fatos Lubonja i shoqëruar edhe nga nëna e tij, kanë mbedhur disa metra tela me gjëmba të ndryshkur me të cilen dikur mbaheshin të rrethuar qindra të burgosur.

Spaçi – së shpeti një muze kundër genocidit dhe revolta e Fatos Lubonjës.

Prej disa muajsh është folur për kthimin e burgut të Spaçit në një muze kombëtar i cili pritet të jetë i vizitueshmë nga mijëra njerëz si nga vëndi ashtu edhe nga të huajt. Madje janë bërë projektet përkatëse dhe disa takime konsultative mes Ministrisë së Turizmit dhe pushtetit vendor. Në këto takime ka qënë mjaft i angazhur edhe ish i dënuari Fatos Lubonja, i cili ka dhënë një mbështetje të gjerë. Por mbërritja e tij sot në Spaç, përveç emocioneve te shumta ka prezantuar edhe një revoltë të fortë. Kjo ka ndodhur sapo ka mësuar se në galeritë e minierës brënda territorit të burgut, ka filluar nga punimet një firmë private e drejtuar nga inxhinieri i njohur i minierave të Mirditës, Franko Krroçi. Lubonja i është drejtuar Krroçit me fjalë të ashpra se për ca para po rrënonte historinë e këtij burgu. Ai ndërkohë ka akuzuar politikanët e tw gjitha krahëve se duke e lënë në këtë gjëndje këtë burg, duan që të fshijnë nga kujtesa këtë genocid me të cilin mund të kenë qënë të lidhur direkt apo indirekt. Ai e ka ilustruar duke përmendur faktin se asnjë nga politikanët shqiptarë nuk e ka vizituar këtë burg i cil është dëshmi e qartë e një historie të gjatë dhe të hidhur, ndërkohë që premtoi se do ti kerkonte menjehere takim ministrit për ndalimin e kësaj masakre të bërë nga Franko Krroçi.

Pak Histori nga burgu famkeq.

Spaçi ishte burgu me punë të detyruar, i ndërtuar më 1968-n. Ndërtimin e tij Ministria e Punëve të Brendshme e bëri me të burgosur ordinerë, ku u rrethua një sipërfaqe prej dhjetëra hektarësh dhe u hapën galeritë e bakrit dhe piritit (rërë e trashë nga ku del acidi sulfurik). Me përfundimin e burgut, 600 të burgosur politikë i shpërngulën nga kampi me punë të detyruar i Elbasanit për në Spaç. Kampi përbëhej nga disa barraka të vogla të ndërtuara nga drejtoria gjologjike në 1956-n, ndërsa qielli pa kufij nga Spaçi dukej sa një tepsi. Puna në galeri bëhej me tre turne dhe pa asnjë lloj sigurimi teknik. Norma e punës ishte 4 vagonë për dy të burgosur e, ai që s'e realizonte, e lidhnin me kavo të zhveshur në pemët jashtë galerive. Nga trajtimi mizor më 21 maj të vitit 1973 të burgosurit u hodhën në revoltë, e cila më pas u cilësua si revolta e parë me karakter politik në Shqipëri gjatë viteve të diktaturës. "Ngritëm në kamp flamurin e kuq me shqiponjë, por pa yll, që u përgatit nga piktori Mersin Vlashi dhe po kështu hodhëm parulla kundër diktaturës. Kishim shtënë kështu në dorë kampin e brendshëm", tregojnë të burgosurit politikë. Xhemal Bali na shpjegon se alarmi dhe paniku i qeverisë ishte mjaft i madh dhe si pasojë ata urdhëruan korpusin e Burrelit për rrethimin e kampit të Spaçit me forca të shumta e tanke. Operacioni drejtohej nga drejtori i Sigurimit të Shtetit, Feçor Shehu. Pas tri ditësh revolta u mposht mes përdorimit të shufrave të hekurit e zjarrit. 200 veta u arrestuan, ndërsa 100 prej tyre u dënuan me 1700 vjet burg.

Aleksandër Ndoja

Spaç 20. 05. 08